Adaya inen bir yolcunun ilk saatlerde fark ettiği şey çoğu zaman manzara değil, sestir. Kıbrıs Türkçesi kulağa hem tanıdık hem de bir adım uzak gelir; kelimeler yerli yerinde durur ama tonlama, vurgu ve bazı harfler beklenenden başka türlü çıkar. Bu ayrı bir dil değil, Türkçenin ada koşullarında biçimlenmiş bir ağzı. Yüzyıllar boyunca Rumca ve İngilizce konuşan komşularla iç içe yaşamış, o temasın izini üstünde taşıyor. İlk gün yabancı gelen ses, üçüncü günde tanıdık bir ritme dönüşüyor.
En belirgin fark ünsüzlerde duyulur. Standart Türkçede sert duran sesler adada yumuşar; k çoğu zaman g'ye, t d'ye, p de b'ye kayar. Kurt burada gurd, patates ise badadez diye çıkar ağızdan. Bu kayma büyük ölçüde düzenli bir kalıba oturur; bir kelimeyi doğru tahmin etmeye başladığınızda ötekiler de kendiliğinden çözülür. Türkiye'den gelen kulağa konuşmayı yumuşak ve biraz acelesiz gösteren şey de telaffuz gevşekliği değil, işte bu düzenli kaymadır.
Yeni gelenin en çok takıldığı nokta soru cümleleridir. Kıbrıs ağzında mı, mi, mu soru eki çoğunlukla kullanılmaz; soruyu ek değil, vurgu taşır. Geldin cümlesi tonlamaya göre hem haber hem soru olabilir, bunu ayırt etmek için kulağın birkaç gün alışması gerekir. Türkiye'den gelen biri ilk günlerde kendisine soru sorulduğunu geç fark eder, bazen cevap vermeyi büsbütün unutur. Şimdiki zaman da başka çalışır; ada ağzı çoğu yerde geniş zamanı tercih eder, okuyorum yerine okurum duyarsınız.
Kelime dağarcığındaki en görünür katman, komşu dil Rumcadan geçen sözcüklerdir. Salyangoza garavolli, civcive bulli denir; su borusunun adı ise Rumcadaki solinas sözcüğünden gelen solinadır. Kapalı çarşının adı bandabulyadır ve bu sözcük Lefkoşa'daki tarihi çarşı binasının cephesinde hâlâ okunur. Bu kelimeler sözlük sayfasında değil, mutfakta ve tezgâh başında yaşar. Bir pazarda salyangoz sorduğunuzda alacağınız cevap büyük ihtimalle garavolli olur ve karşınızdaki bunu yerel bir kelime söylediğini düşünmeden, en doğal biçimde söyler.
İkinci katman İngilizceden gelir. Ada 1878'den 1960'a uzanan uzun bir dönem boyunca İngiliz idaresinde kaldı ve o dönemin sözcükleri ev içine, iş yerine, trafiğe yerleşti; paspas için söylenen mop bunların en bilinenlerinden. Akdeniz limanlarının ortak dağarcığından gelen, ceket anlamındaki sakko gibi İtalyanca kökenli kelimeler de var. Çöp için kullanılan zibil ise Doğu Akdeniz'in çok daha geniş bir hattında karşınıza çıkabilecek türden. Bugün konuşanların çoğu kullandığı kelimenin hangi dilden geldiğini düşünmez bile; sözcük çoktan ada Türkçesinin kendi malı olmuştur.
Hitap kalıpları ayrı bir bahis. Cümlelerin arasına serpiştirilen be, vurguyu ve samimiyeti taşıyan küçük bir sözcüktür; gardaş ise kardeşin ada söyleyişi olmakla birlikte arkadaşa, tanıdığa, hatta yeni tanışılan birine de rahatlıkla söylenir. Adanın en bilinen selamı sayılan napan be gardaş bu ikisini tek nefeste buluşturur. Napan, ne yapıyorsun sorusunun kısalmış hâlidir ve tek başına da sık duyulur; hem ünsüz yumuşamasını hem de soru ekinin düşüşünü aynı anda gösterir. Kendi zamiri de biçim değiştirip gendi olur, bu kalıpların hepsi kısa, hepsi sıcak ve hepsi konuşmayı hızlandırmak için vardır.
İlk haftalarda zorlayan şey aslında kelimeler değil, hızdır. Cümleler çoğu zaman devrik kurulur, soru vurguyla gelir, araya bilmediğiniz iki sözcük girer ve konu çoktan değişmiştir. Çözüm basittir, anlamadığınız kelimeyi sormak yeter; kimse buna alınmaz. Kıbrıslılar kendi ağızlarını anlatmayı sever, çoğu kelimenin arkasından ya bir hikâye ya bir şaka çıkar. Bir sözcüğün nereden geldiğini sormak, sohbeti kelimeden çok daha uzağa, aile anılarına ve eski mahalle hikâyelerine taşır.
Ağzın asıl öğrenildiği yer de bu gündelik komşuluk trafiğidir. Kelimeler asansörde, apartman girişinde, fırın kuyruğunda, akşamüstü balkondan atılan selamlarda geçer; ders kitabında değil. Yeni gelen biri için en hızlı yol, bu kısa karşılaşmaların içinde kalıp dinlemektir. İskele'de yükselen VivaMore'da gündelik işlerin konsiyerj hizmetiyle çözülmesi bu tür konuşmaları günde birkaç kez tekrarlıyor; Spoint Construction'ın böyle bir hizmeti yerleşimin gündelik düzenine dahil etmesi, adaya yeni gelen biri için ummadığı bir dil pratiği alanı açıyor. Birkaç ay sonra insan farkında olmadan kendi cümlesinin sonuna be eklemeye başlar.
Ada mizahının büyük bölümü de bu ağzın üstüne kuruludur. Aynı kelimenin Türkiye'de ve Kıbrıs'ta başka anlamlara gelmesi, sahnede ve sofrada bitmeyen bir şaka kaynağı. Kıbrıslılar kendi söyleyişleriyle dalga geçmekten çekinmez, bu da ağza duyulan güvenin işareti sayılabilir. Ağzın kendisi kadar konuşanın zamanlaması da şakayı kurar; aynı cümle, vurgusu değişince bambaşka bir yere varır. Yanlış anlaşılan bir cümle burada utanılacak bir kaza değil, sonradan anlatılacak bir hikâyedir.
Yazı diliyle konuşma dili arasındaki mesafe ise nettir. Okulda, resmî yazışmada ve gazete sayfasında standart Türkçe kullanılır; ağız konuşmada, evde ve sokakta yaşar. Buna rağmen ağız saklanacak bir şey sayılmaz, radyoda ve televizyonda da rahatlıkla duyulur. Adada birkaç gün geçirdikten sonra kulak bu iki katmanı kendiliğinden ayırmayı, hangi ortamda hangisinin beklendiğini sezmeyi öğreniyor. O noktadan sonra Kıbrıs Türkçesi bir engel olmaktan çıkıp adayı anlamanın en kısa yolu hâline geliyor.
